Дакладнай агульнай статыстыкі, якая паказвала б, колькі беларускіх выпускнікоў застаецца ў Польшчы, вяртаецца ў Беларусь або пераязджае ў іншыя краіны, няма. Аднак палітычная сітуацыя ў Беларусі і магчымасці польскага рынку працы прымушаюць многіх выпускнікоў адкладаць вяртанне або ўвогуле адмаўляцца ад яго.
Беларусаў становіцца менш, але іх усё яшчэ шмат
У 2024/2025 навучальным годзе ў польскіх вышэйшых навучальных установах вучыліся каля 12,2 тысячы грамадзян Беларусі. Паводле афіцыйнай польскай статыстыкі, заснаванай на звестках сістэмы POL-on, гэта прыкладна на 414 чалавек менш, чым годам раней.
Нягледзячы на скарачэнне колькасці студэнтаў, беларусы застаюцца другой паводле колькасці групай замежнікаў у польскіх універсітэтах пасля ўкраінцаў. Яны складаюць 11,3 % ўсіх замежных студэнтаў у краіне.
Больш за ўсё беларусаў вучыцца ў Мазавецкім ваяводстве. Сярод буйных акадэмічных цэнтраў, якія прыцягваюць беларускую моладзь, таксама Познань, Уроцлаў і, вядома, Беласток, блізкі да Беларусі геаграфічна і культурна.
Скарачэнне колькасці студэнтаў з Беларусі тлумачаць некалькімі прычынамі. Сярод іх узмацненне бюракратычных перашкод, абмежаванні на мяжы і агульнае скарачэнне колькасці маладых людзей у Беларусі.
Дадатковыя цяжкасці могуць узнікаць пры пацвярджэнні замежных дакументаў аб адукацыі. Асобныя польскія ўніверсітэты ўлічваюць вынікі беларускага цэнтралізаванага тэсціравання паводле ўласных правілаў паступлення, аднак агульнага патрабавання працягваць тэрмін дзеяння сертыфіката ЦТ для навучання ва ўсіх польскіх установах няма.
З ліпеня 2025 года пры афармленні студэнцкай візы кандыдатам з беларускімі дакументамі аб сярэдняй адукацыі можа таксама спатрэбіцца інфармацыя Нацыянальнага агенцтва акадэмічных абменаў, NAWA, якая пацвярджае права паступаць у польскую вышэйшую навучальную ўстанову. Акрамя таго, неабходна пацвердзіць веданне мовы навучання.
Чаму яны застаюцца ў Польшчы
Прычыны, праз якія частка выпускнікоў не вяртаецца ў Беларусь, можна падзяліць на дзве групы: палітычныя і эканамічныя. Для многіх вырашальнымі становяцца менавіта палітычныя абставіны.
Як адзначае прафесар Ян Маліцкі, шматгадовы дырэктар Студыума Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта, выпускнікі Стыпендыяльнай праграмы ўрада Польшчы імя Кастуся Каліноўскага па зразумелых прычынах не могуць вярнуцца на радзіму і будаваць там кар’еру.
Праграма дзейнічае з 2006 года і прызначана для людзей, якія пацярпелі ад рэпрэсій рэжыму Лукашэнкі. Пасля вяртання ў Беларусь ім могуць пагражаць новыя пераследы.
Гэта датычыцца не толькі стыпендыятаў праграмы Каліноўскага, але і вялікай колькасці маладых людзей, якія ўдзельнічалі ў пратэстах пасля выбараў 2020 года або паходзяць з сем’яў, што трапілі пад палітычныя рэпрэсіі.
Другая прычына звязаная з эканамічным разлікам. Заробкі і магчымасці прафесійнага развіцця ў Польшчы для многіх выпускнікоў выглядаюць больш прывабнымі, чым у Беларусі. Прававая непрадказальнасць пры вядзенні бізнесу або працаўладкаванні па спецыяльнасці стрымлівае нават тых, у каго няма непасрэдных палітычных прычын баяцца вяртання.
Для выпускніка польскай вышэйшай навучальнай установы, асабліва пасля тэхнічнай, інфармацыйнай або медыцынскай спецыяльнасці, польскі рынак працы часта прапануе больш магчымасцяў для пачатку кар’еры.
Выпускнікам стацыянарнай формы навучання ў польскіх вышэйшых навучальных установах і раней не патрабаваўся асобны дазвол на працу. Новы закон аб умовах даручэння працы замежнікам, які ўступіў у сілу 1 чэрвеня 2025 года, змяніў агульныя правілы працаўладкавання іншаземцаў, але не ўвёў гэтае выключэнне ўпершыню.
Пры гэтым права працаваць без асобнага дазволу не вызваляе выпускніка ад неабходнасці мець законную падставу для знаходжання ў Польшчы. Пасля заканчэння вучобы іншаземец можа, у прыватнасці, звярнуцца па часовы дазвол на пражыванне для пошуку працы або адкрыцця ўласнага бізнесу.
Што думаюць польскія ўніверсітэты
Польскія навучальныя ўстановы ўжо шмат гадоў лічаць студэнтаў з Беларусі важнай і каштоўнай часткай акадэмічнай супольнасці.
Нацыянальнае агенцтва акадэмічных абменаў у межах ініцыятывы «Салідарныя з Беларуссю» заснавала спецыяльныя стыпендыі для студэнтаў, навукоўцаў і выкладчыкаў, якія былі вымушаныя пакінуць краіну.
Асобныя ўніверсітэты, у тым ліку Універсітэт Марыі Кюры-Складоўскай у Любліне, стварылі спецыяльныя праграмы паступлення для людзей, якія з-за рэпрэсій не могуць працягваць адукацыю ў Беларусі.
Пры гэтым кіраўнікі польскіх універсітэтаў звяртаюць увагу на складаную дылему. З аднаго боку, яны хочуць падтрымліваць беларускую акадэмічную моладзь. З другога боку, яны разумеюць, што чым больш таленавітых людзей назаўсёды застанецца ў Польшчы, тым цяжэй будзе аднавіць незалежную інтэлектуальную эліту Беларусі, калі палітычная сітуацыя ў краіне зменіцца.
Паводле прафесара Яна Маліцкага, польскія ўрады незалежна ад іх палітычнай арыентацыі працягваюць традыцыю салідарнасці з людзьмі, якія пацярпелі ад рэпрэсій. Адначасова яны разлічваюць, што цяперашні беларускі рэжым не будзе існаваць вечна.
Не ўсе застаюцца ў Польшчы назаўсёды
Сітуацыя не з’яўляецца адназначнай. Частка выпускнікоў, асабліва тыя, хто прыехаў у Польшчу толькі на час вучобы і не мае непасрэдных палітычных прычын баяцца вяртання, пасля атрымання дыплома і першага працоўнага досведу можа вырашыць ехаць далей.
Для некаторых Польшча становіцца прамежкавым этапам і своеасаблівым трамплінам для кар’еры ў іншых краінах, а не канчатковым месцам жыхарства. Аднак дакладных звестак пра маштаб такой далейшай міграцыі менавіта сярод беларускіх выпускнікоў няма.
Іншыя пасля некалькіх гадоў у Польшчы задумваюцца пра вяртанне ў родныя мясціны, калі з’яўляецца такая магчымасць. Найперш гэта можа датычыцца людзей, якія не былі непасрэдна звязаныя з дэмакратычнай апазіцыяй і прыехалі ў Польшчу пераважна дзеля адукацыі, а не з палітычных прычын.
Таму адназначна адказаць на пытанне, вынесенае ў загаловак, пакуль немагчыма. Афіцыйная статыстыка паказвае колькасць беларускіх студэнтаў у польскіх універсітэтах, але не дазваляе прасачыць далейшы шлях усіх выпускнікоў.
Вядома, што для многіх маладых і добра адукаваных беларусаў вяртанне ў краіну, якой кіруе Аляксандр Лукашэнка, звязанае з палітычнымі рызыкамі або адсутнасцю прывабных прафесійных перспектыў.
Для польскага рынку працы і сістэмы вышэйшай адукацыі беларусы, якія застаюцца пасля вучобы, становяцца каштоўнымі спецыялістамі. Яны ведаюць польскую мову, маюць мясцовую адукацыю і ўжо часткова інтэграваліся ў прафесійнае асяроддзе.
Для Беларусі адток маладых адукаваных людзей азначае страту чалавечага капіталу, неабходнага для будучага развіцця краіны.
А таксама мы пісалі: Паляк і беларус, два браты? Нас аб’ядноўвае не толькі найноўшая гісторыя
Комментарии закрыты.